Betonización y olas de calor

Donación

Apoya nuestra misión

Cada donación ayuda a realizar proyectos de protección ambiental. ¡Únete al grupo de colaboradores!

Haz una donación segura

El calor en la ciudad no depende únicamente de la previsión meteorológica. La misma temperatura del aire puede sentirse de manera completamente diferente en un parque, de manera diferente en un barrio con árboles grandes, de manera diferente en una plaza adoquinada, y aún de manera diferente en un aparcamiento sin sombra.

El problema no radica en el hormigón en sí como material. El hormigón, el asfalto, los adoquines y otras superficies duras son necesarias en la ciudad. El problema comienza cuando empiezan a dominar sobre la vegetación, el agua y la sombra. Cuando una plaza se convierte en una superficie vacía y caliente. Cuando un aparcamiento tiene más espacio para coches que para árboles. Cuando después de la renovación de una plaza desaparece la sombra y aparecen macetas que no reemplazarán a los árboles que crecen en el suelo.

Este fenómeno se llama coloquialmente "betonoza" (hormigonización). Durante las olas de calor se ve especialmente claro. Una ciudad sin árboles se calienta más rápido, libera calor más lentamente y se vuelve más difícil de vivir para peatones, niños, personas mayores, enfermos y todos aquellos que no se desplazan exclusivamente en coche con aire acondicionado.

La ciudad se calienta de manera diferente a un parque

En la ciudad opera el fenómeno de la isla de calor urbana. El IMGW lo describe como una modificación antropogénica del clima local, resultante principalmente de la mayor proporción de edificaciones y la menor presencia de vegetación. En la práctica, esto significa que las áreas edificadas pueden ser más cálidas que las zonas periurbanas, parques, huertos urbanos o áreas con una mayor proporción de vegetación.

La temperatura en la ciudad no solo está influenciada por el aire, sino también por la superficie. El asfalto, el hormigón, los adoquines y los techos oscuros absorben la radiación solar, se calientan durante el día y liberan calor mucho después del atardecer. Los árboles y la vegetación funcionan al revés. Dan sombra, limitan el calentamiento de las superficies, retienen la humedad y enfrían el entorno por evaporación.

Elemento de la ciudad¿Qué sucede durante una ola de calor?Efecto para los residentes
Asfaltose calienta intensamente y libera calor durante mucho tiempotemperatura muy alta a nivel del suelo
Hormigón y adoquinesalmacenan calor, limitan la retención de aguala plaza o acera se convierte en una „sartén”
Aparcamiento sin árbolescrea una gran superficie calentadafalta de confort para peatones y conductores
Céspedse calienta menos que una superficie duramenor temperatura de la superficie
Árbolesdan sombra y enfrían por transpiraciónmayor mejora del confort local
Parquecombina sombra, suelo, agua y ventilaciónactúa como una isla de frescor local
Jardín de lluviaretiene agua y apoya la vegetaciónayuda simultáneamente con la sequía y las lluvias torrenciales

La conclusión es simple: durante una ola de calor, lo más importante no es la mera presencia de color verde en el espacio. Lo más importante es la sombra real, el suelo vivo, la retención de agua y la vegetación que crece en el suelo.

El hormigón y el asfalto pueden ser mucho más calientes que el aire

La temperatura indicada en la previsión meteorológica no muestra todo el problema. Si el termómetro marca 30°C, no significa que la acera, el aparcamiento, el parque infantil o el camino asfaltado tengan la misma temperatura. Las superficies expuestas a pleno sol pueden calentarse mucho más que el aire.

Reuters, al describir el problema del calentamiento extremo de las ciudades, señaló que el asfalto y el hormigón bajo el sol directo pueden alcanzar temperaturas de hasta aproximadamente 82°C. Tales superficies no solo aumentan la temperatura ambiente, sino que también pueden causar quemaduras y realmente amenazar la salud.

Por eso, durante una ola de calor, percibimos de manera diferente un paseo por el parque y un paso por un gran aparcamiento. La diferencia no es solo psicológica. Es una diferencia en la temperatura de la superficie, la sombra, la humedad y la radiación reflejada por la superficie.

Lugar¿Cómo sentimos el calor?Dlaczego?
Plaza adoquinadamuy caliente, falta de confortfalta de sombra, alta temperatura de la superficie
Aparcamiento sin árbolesbochornoso, caliente, desagradablegran superficie de asfalto y coches
Acera sin vegetaciónsobrecalentamiento rápido de los peatonesfalta de sombra y falta de lugares de descanso
Avenida con árbolesnotablemente más frescola sombra limita el calentamiento del cuerpo y de la superficie
Parquemayor confortsombra, suelo, evaporación, ventilación
Jardín con árbolesmenor temperatura cerca de la casacień na elewacji, ziemi i tarasie

To dlatego jedno drzewo przy przystanku może mieć większe znaczenie dla człowieka niż szeroki, ale nagi chodnik. Miasto projektowane bez cienia jest miastem trudnym do użytkowania latem.

Drzewo to nie dekoracja. To infrastruktura

W wielu inwestycjach miejskich zieleń nadal bywa traktowana jak dodatek estetyczny. Najpierw projektuje się jezdnię, parking, plac, ciągi piesze i nawierzchnie, a dopiero potem szuka się miejsca na drzewa. To błąd. W czasie upałów drzewo działa jak infrastruktura ochronna.

Drzewa obniżają temperaturę nie tylko dlatego, że dają cień. Chłodzą również przez transpirację, czyli oddawanie wody do atmosfery. Osłaniają glebę, ograniczają nagrzewanie chodników, elewacji, ławek i placów zabaw. Poprawiają komfort pieszych i tworzą miejsca, w których ludzie mogą rzeczywiście przebywać, a nie tylko szybko przejść.

Komisja Europejska przywołuje badanie europejskich miast, według którego zwiększenie pokrycia koronami drzew do 30% mogłoby obniżyć temperaturę średnio o 0,4°C, a lokalnie nawet o 5,9°C. Według tego modelu mogłoby to zapobiec 2644 przedwczesnym zgonom, czyli niemal 40% zgonów przypisywanych efektowi miejskiej wyspy ciepła.

Funkcja drzewaZnaczenie w mieście podczas upału
Cieńogranicza nagrzewanie ludzi, chodników, ławek i elewacji
Transpiracjalokalnie chłodzi otoczenie
Ochrona glebyogranicza przesuszanie podłoża
Retencjawspiera zatrzymywanie wody opadowej
Komfort pieszychumożliwia chodzenie i odpoczynek
Zdrowiezmniejsza stres cieplny
Społecznośćtworzy miejsca spotkań i odpoczynku

Największą wartość mają duże, zdrowe drzewa rosnące w gruncie. Donica z małym drzewkiem może poprawić wygląd placu, ale nie zastąpi korony, która realnie zacienia przestrzeń. Zieleń symboliczna nie rozwiązuje problemu przegrzewania miasta.

Polska ma problem z ochroną zieleni

Betonoza nie dotyczy wyłącznie największych metropolii. Widać ją także w mniejszych miastach: na rynkach po rewitalizacji, przy szkołach, przy urzędach, na parkingach, osiedlach i przystankach. Często po remoncie przestrzeń jest równa, trwała i łatwa do sprzątania, ale w czasie upału trudno w niej wytrzymać.

Najwyższa Izba Kontroli wskazywała, że obowiązujące przepisy wciąż nie chronią wystarczająco terenów zielonych w miastach przed zabudową, mimo że pełnią one ważne funkcje klimatyczne, wentylacyjne i hydrologiczne.

To istotne, bo zieleń miejska nie jest pustą rezerwą pod przyszłą inwestycję. Jest częścią systemu bezpieczeństwa klimatycznego miasta. Chroni przed przegrzewaniem, wspiera retencję wody, poprawia jakość powietrza i daje mieszkańcom przestrzeń do odpoczynku.

Typowy problem w polskich miastachSkutek podczas upałów
rynki i place bez drzewbardzo wysoka temperatura odczuwalna
duże parkingi bez zieleninagrzewanie nawierzchni i samochodów
wycinki starych drzewutrata cienia na wiele lat
zieleń tylko w donicachsłaby efekt chłodzenia i retencji
przewaga samochodów w projektowaniu ulicmniej miejsca dla drzew, ławek i pieszych
brak retencji deszczówkiszybki spływ wody i przesuszanie miasta
ciemne nawierzchniewiększe pochłanianie promieniowania słonecznego

Miasto nie może być projektowane wyłącznie na dzień odbioru inwestycji. Musi działać również w lipcu i sierpniu, gdy temperatura przekracza 30°C, a mieszkańcy próbują dojść do sklepu, szkoły, przystanku, przychodni albo pracy.

Parki i ogrody są miejskimi wyspami chłodu

Park nie jest luksusem. Jest infrastrukturą chłodzącą. Łączy drzewa, cień, glebę, wilgoć, przewiew i miejsca odpoczynku. Mały skwer też może mieć znaczenie, szczególnie wtedy, gdy znajduje się blisko mieszkań, szkół, przystanków, urzędów i osiedli.

Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że fale upałów oraz długotrwałe okresy nadmiernego ciepła rosną pod względem częstotliwości, długości i intensywności, a nawet umiarkowane fale upałów mogą wpływać na zdrowie osób szczególnie wrażliwych. W takiej sytuacji parki, zadrzewienia i zacienione miejsca odpoczynku przestają być kwestią estetyki. Stają się elementem zdrowia publicznego.

Solución¿Qué aporta?Warunek skuteczności
Parquecień, chłód, odpoczynek, przewiewduże drzewa, żywa gleba, dostępność
Skwerlokalne miejsce zatrzymaniaławki w cieniu, drzewa, brak pełnego wybrukowania
Ogród społecznyzieleń, relacje, lokalna aktywnośćdostęp dla mieszkańców i stała opieka
Jardín de lluviaretencja i chłodzenie przez roślinnośćodpowiednie podłoże i dobór roślin
Zielony dachograniczenie nagrzewania budynkudobry projekt i utrzymanie
Zielona fasadazacienianie ścianzapewnienie wody i pielęgnacji
Nawierzchnia przepuszczalnamniejszy spływ wodypowinna uzupełniać zieleń, nie zastępować drzew

Parki i ogrody są szczególnie ważne tam, gdzie mieszkańcy nie mają własnych ogrodów, działek ani klimatyzowanych domów. W praktyce to właśnie zieleń publiczna decyduje, czy miasto latem jest dostępne dla wszystkich, czy tylko dla osób, które mogą uciec do samochodu, galerii handlowej albo poza miasto.

Fontanny i woda pomagają, ale same nie wystarczą

Woda w mieście poprawia komfort, ale musi być dobrze zaprojektowana. Fontanna na całkowicie wybetonowanym placu może dawać przyjemny efekt wizualny, ale nie zastąpi drzew, gleby i retencji. Woda ma największy sens wtedy, gdy jest częścią większego systemu: ogrodów deszczowych, parków, zadrzewień, nawierzchni przepuszczalnych i zatrzymywania deszczówki tam, gdzie spada.

Dobrze zaprojektowane miasto nie powinno jak najszybciej odprowadzać każdej kropli wody do kanalizacji deszczowej. Powinno ją zatrzymywać, wykorzystywać i oddawać roślinności. W czasie suszy ta woda staje się zasobem. W czasie ulewy zmniejsza ryzyko podtopień.

Element wodnyDobry kierunekSłaby kierunek
Fontannauzupełnienie zielonego placudekoracja na pustej, nagrzanej powierzchni
Jardín de lluviazatrzymywanie i oczyszczanie wody opadowejpojedynczy element bez systemu utrzymania
Niecka retencyjnaczasowe gromadzenie deszczówkitraktowanie jej jak „nieużytku”
Nawierzchnia przepuszczalnawsparcie retencjizamiennik drzew i zieleni
Zbiornik wodnypoprawa mikroklimatu i bioróżnorodnościbetonowy element bez roślinności

Woda nie powinna być ozdobą oderwaną od funkcji. W mieście odpornym na upały i ulewy woda, zieleń i cień muszą być projektowane razem.

Miasto dla ludzi, nie tylko dla samochodów

Betonoza bardzo często jest skutkiem projektowania przestrzeni pod samochody. Szerokie jezdnie, duże skrzyżowania, parkingi przy każdym obiekcie i brak cienia dla pieszych powodują, że miasto staje się trudne do życia podczas upałów.

Przestrzeń publiczna nie powinna służyć wyłącznie przejazdowi i parkowaniu. Powinna umożliwiać także zatrzymanie się, odpoczynek, rozmowę, zabawę dziecka, dojście do sklepu, oczekiwanie na autobus i codzienne życie.

Przestrzeń podporządkowana samochodomPrzestrzeń projektowana dla ludzi
parking bez drzewparking z drzewami, cieniem i nawierzchnią przepuszczalną
szeroka ulica bez zieleniulica z drzewami, bezpiecznym chodnikiem i przejściami
plac wyłożony kostkąplac z drzewami, ławkami, cieniem i wodą
przystanek bez osłonyprzystanek z cieniem, zadaszeniem i zielenią
szkoła z asfaltowym dziedzińcemszkoła z zielonym, zacienionym podwórkiem
osiedle bez miejsc wspólnychosiedle z drzewami, retencją i przestrzenią sąsiedzką

W czasie upału najlepiej widać, dla kogo zaprojektowano miasto. Jeżeli pieszy nie ma cienia, senior nie ma gdzie usiąść, dziecko nie może bezpiecznie bawić się na zewnątrz, a przystanek działa jak nagrzana wiata, to znaczy, że przestrzeń została zaprojektowana zbyt wąsko.

Społeczności lokalne wiedzą, gdzie miasto się przegrzewa

Dane satelitarne, mapy temperatury powierzchni i miejskie plany adaptacji są bardzo ważne. Ale mieszkańcy również mają wiedzę, której nie widać w tabelach. Wiedzą, którym chodnikiem nie da się iść latem. Gdzie nie ma cienia przy przejściu dla pieszych. Który plac zabaw jest nieużywalny po południu. Gdzie starsze osoby omijają przystanek, bo nie ma ławki ani drzewa.

Dlatego dobre projektowanie powinno łączyć dane techniczne z doświadczeniem ludzi. Konsultacje społeczne nie powinny być formalnością. Powinny pomagać wskazać miejsca, które wymagają pilnej interwencji.

Co mogą wskazać mieszkańcy?¿Por qué es importante?
najgorętsze dojścia do szkółdzieci codziennie korzystają z tych tras
przystanki bez cieniapasażerowie są narażeni na upał
place zabaw bez drzewdzieci nie mogą z nich korzystać w środku dnia
parkingi przy sklepach i urzędachduże powierzchnie nagrzewają okolicę
brak ławek w cieniuseniorzy i osoby chore mają problem z odpoczynkiem
osiedla bez zielenimieszkańcy nie mają lokalnej przestrzeni chłodu

Odbetonowanie miasta nie powinno być jednorazową akcją. To proces, który wymaga mapowania problemów, rozmowy z mieszkańcami, projektowania, utrzymania zieleni i konsekwencji.

Architektura odporna na upały

Projektowanie odporne na upały powinno zaczynać się od prostego pytania: jak ta przestrzeń będzie działała w dzień z temperaturą powyżej 30°C?

To pytanie powinno dotyczyć rynku, szkoły, parkingu, osiedla, przystanku, ulicy, placu zabaw i budynku użyteczności publicznej. Jeżeli odpowiedź brzmi: „nie da się tam wytrzymać”, projekt jest niepełny.

Obszar projektowaniaCo powinno się zmienić?
Place i rynkimniej pełnego utwardzenia, więcej drzew w gruncie, ławki w cieniu
Uliceszpalery drzew, zieleń przy chodnikach, bezpieczne przejścia
Parkingidrzewa między miejscami, nawierzchnie przepuszczalne, retencja
Szkołyzielone dziedzińce zamiast asfaltowych placów
Osiedladuże drzewa, ogrody deszczowe, miejsca wspólne
Budynkizielone dachy, jasne dachy, zacienianie elewacji
Przystankiosłona przed słońcem, zieleń i miejsca siedzące
Parkiochrona starych drzew i łączenie terenów zieleni

W nowoczesnym projektowaniu zieleń nie jest „resztką po inwestycji”. Powinna być traktowana jak infrastruktura techniczna: planowana, finansowana, chroniona i utrzymywana.

Co można zrobić w praktyce?

Ograniczanie betonozy nie musi oznaczać wielkich inwestycji od razu. Część działań można prowadzić etapami. Najważniejsze, żeby nie powielać błędów i nie projektować kolejnych pustych, nagrzewających się placów.

DziałanieEfekt
sadzenie drzew w gruncierealny cień i chłodzenie
ochrona starych drzewzachowanie istniejącego efektu klimatycznego
odbetonowanie fragmentów placówmniejsze nagrzewanie i lepsza retencja
ogrody deszczowezatrzymanie wody i wsparcie zieleni
zielone przystankiwiększy komfort pasażerów
kieszonkowe parkiszybka poprawa mikroklimatu lokalnego
zacienione place zabawbezpieczniejsze korzystanie przez dzieci
parkingi z drzewamimniej nagrzanych powierzchni
ławki w cieniuprzestrzeń dostępna dla seniorów i pieszych
konsultacje z mieszkańcamilepsze wskazanie miejsc problemowych

Najważniejsze są trzy zasady: chronić to, co już rośnie; sadzić tam, gdzie brakuje cienia; zatrzymywać wodę tam, gdzie spada.

Betonoza nie jest tylko problemem estetycznym. To problem zdrowia, temperatury, wody, jakości życia i sposobu projektowania miast. Betonowy plac może wyglądać równo i nowocześnie na wizualizacji, ale w czasie upału może stać się miejscem, z którego ludzie uciekają.

Miasto odporne na upały potrzebuje drzew, parków, ogrodów deszczowych, cienia, wody, przewiewu i miejsc odpoczynku. Potrzebuje też projektowania, które bierze pod uwagę pieszych, dzieci, seniorów i codzienne życie mieszkańców, a nie tylko samochody, nawierzchnie i łatwość utrzymania.

Najważniejszy wniosek jest prosty: walka z betonozą nie jest modą. Jest adaptacją do zmian klimatu. Jeżeli fale upałów będą częstsze, dłuższe i bardziej intensywne, miasta muszą być projektowane tak, żeby dało się w nich żyć również latem.

Drzewo przy przystanku, park między osiedlami, cień na placu zabaw, ogród deszczowy przy ulicy i ławka pod koroną drzewa nie są detalami. Są częścią miejskiej odporności.

Źródła

  • IMGW-PIB, „Satelitarne obrazy miejskiej wyspy ciepła”.
  • Najwyższa Izba Kontroli, „Tereny zielone w miastach bez ochrony przed zabudową”.
  • World Health Organization, „Heat and health”, aktualizacja 2026.
  • Komisja Europejska, „Increasing tree coverage to 30% in European cities could reduce deaths linked to urban heat island effect”.
  • Reuters, „The floor is lava”, 2026.
  • Klimada 2.0 / IOŚ-PIB, „Miejskie wyspy ciepła”.
  • WHO Europe, materiały dotyczące zieleni miejskiej i zdrowia.
  • Polska Agencja Kosmiczna, „Monitoring satelitarny dla klimatu. Miejskie wyspy ciepła”.

El contenido y los gráficos han sido preparados con el apoyo de herramientas de inteligencia artificial, y posteriormente verificados, editados y aprobados por un ser humano; la responsabilidad editorial de la publicación recae en IGTSF.

Base jurídica y referencia: art. 50, apdo. 4, del Reglamento (UE) 2024/1689 del Parlamento Europeo y del Consejo sobre inteligencia artificial, aplicable a partir del 2 de agosto de 2026, y la Ley de 3 de julio de 2026 sobre sistemas de inteligencia artificial, Dz.U. 2026 pos. 1003. La anotación también constituye un estándar voluntario de transparencia — con un control editorial real, no todo texto apoyado por IA está sujeto a la obligación de etiquetado individual.

¡Ponte en contacto con nosotros!

¿Tienes preguntas o quieres saber más sobre la asociación? Rellena el formulario y nos pondremos en contacto contigo para atender tus necesidades y discutir oportunidades de colaboración.

¡Contáctanos!

¿Tienes preguntas o quieres saber más sobre la colaboración? Rellena el formulario y nos pondremos en contacto contigo para responder a tus necesidades y discutir las posibilidades de asociación.