El calor en la ciudad no depende únicamente de la previsión meteorológica. La misma temperatura del aire puede sentirse de manera completamente diferente en un parque, de manera diferente en un barrio con árboles grandes, de manera diferente en una plaza adoquinada, y aún de manera diferente en un aparcamiento sin sombra.
El problema no radica en el hormigón en sí como material. El hormigón, el asfalto, los adoquines y otras superficies duras son necesarias en la ciudad. El problema comienza cuando empiezan a dominar sobre la vegetación, el agua y la sombra. Cuando una plaza se convierte en una superficie vacía y caliente. Cuando un aparcamiento tiene más espacio para coches que para árboles. Cuando después de la renovación de una plaza desaparece la sombra y aparecen macetas que no reemplazarán a los árboles que crecen en el suelo.
Este fenómeno se llama coloquialmente "betonoza" (hormigonización). Durante las olas de calor se ve especialmente claro. Una ciudad sin árboles se calienta más rápido, libera calor más lentamente y se vuelve más difícil de vivir para peatones, niños, personas mayores, enfermos y todos aquellos que no se desplazan exclusivamente en coche con aire acondicionado.
La ciudad se calienta de manera diferente a un parque
En la ciudad opera el fenómeno de la isla de calor urbana. El IMGW lo describe como una modificación antropogénica del clima local, resultante principalmente de la mayor proporción de edificaciones y la menor presencia de vegetación. En la práctica, esto significa que las áreas edificadas pueden ser más cálidas que las zonas periurbanas, parques, huertos urbanos o áreas con una mayor proporción de vegetación.
La temperatura en la ciudad no solo está influenciada por el aire, sino también por la superficie. El asfalto, el hormigón, los adoquines y los techos oscuros absorben la radiación solar, se calientan durante el día y liberan calor mucho después del atardecer. Los árboles y la vegetación funcionan al revés. Dan sombra, limitan el calentamiento de las superficies, retienen la humedad y enfrían el entorno por evaporación.
| Elemento de la ciudad | ¿Qué sucede durante una ola de calor? | Efecto para los residentes |
|---|---|---|
| Asfalto | se calienta intensamente y libera calor durante mucho tiempo | temperatura muy alta a nivel del suelo |
| Hormigón y adoquines | almacenan calor, limitan la retención de agua | la plaza o acera se convierte en una „sartén” |
| Aparcamiento sin árboles | crea una gran superficie calentada | falta de confort para peatones y conductores |
| Césped | se calienta menos que una superficie dura | menor temperatura de la superficie |
| Árboles | dan sombra y enfrían por transpiración | mayor mejora del confort local |
| Parque | combina sombra, suelo, agua y ventilación | actúa como una isla de frescor local |
| Jardín de lluvia | retiene agua y apoya la vegetación | ayuda simultáneamente con la sequía y las lluvias torrenciales |
La conclusión es simple: durante una ola de calor, lo más importante no es la mera presencia de color verde en el espacio. Lo más importante es la sombra real, el suelo vivo, la retención de agua y la vegetación que crece en el suelo.
El hormigón y el asfalto pueden ser mucho más calientes que el aire
La temperatura indicada en la previsión meteorológica no muestra todo el problema. Si el termómetro marca 30°C, no significa que la acera, el aparcamiento, el parque infantil o el camino asfaltado tengan la misma temperatura. Las superficies expuestas a pleno sol pueden calentarse mucho más que el aire.
Reuters, al describir el problema del calentamiento extremo de las ciudades, señaló que el asfalto y el hormigón bajo el sol directo pueden alcanzar temperaturas de hasta aproximadamente 82°C. Tales superficies no solo aumentan la temperatura ambiente, sino que también pueden causar quemaduras y realmente amenazar la salud.
Por eso, durante una ola de calor, percibimos de manera diferente un paseo por el parque y un paso por un gran aparcamiento. La diferencia no es solo psicológica. Es una diferencia en la temperatura de la superficie, la sombra, la humedad y la radiación reflejada por la superficie.
| Lugar | ¿Cómo sentimos el calor? | Dlaczego? |
| Plaza adoquinada | muy caliente, falta de confort | falta de sombra, alta temperatura de la superficie |
| Aparcamiento sin árboles | bochornoso, caliente, desagradable | gran superficie de asfalto y coches |
| Acera sin vegetación | sobrecalentamiento rápido de los peatones | falta de sombra y falta de lugares de descanso |
| Avenida con árboles | notablemente más fresco | la sombra limita el calentamiento del cuerpo y de la superficie |
| Parque | mayor confort | sombra, suelo, evaporación, ventilación |
| Jardín con árboles | menor temperatura cerca de la casa | cień na elewacji, ziemi i tarasie |
To dlatego jedno drzewo przy przystanku może mieć większe znaczenie dla człowieka niż szeroki, ale nagi chodnik. Miasto projektowane bez cienia jest miastem trudnym do użytkowania latem.
Drzewo to nie dekoracja. To infrastruktura
W wielu inwestycjach miejskich zieleń nadal bywa traktowana jak dodatek estetyczny. Najpierw projektuje się jezdnię, parking, plac, ciągi piesze i nawierzchnie, a dopiero potem szuka się miejsca na drzewa. To błąd. W czasie upałów drzewo działa jak infrastruktura ochronna.
Drzewa obniżają temperaturę nie tylko dlatego, że dają cień. Chłodzą również przez transpirację, czyli oddawanie wody do atmosfery. Osłaniają glebę, ograniczają nagrzewanie chodników, elewacji, ławek i placów zabaw. Poprawiają komfort pieszych i tworzą miejsca, w których ludzie mogą rzeczywiście przebywać, a nie tylko szybko przejść.
Komisja Europejska przywołuje badanie europejskich miast, według którego zwiększenie pokrycia koronami drzew do 30% mogłoby obniżyć temperaturę średnio o 0,4°C, a lokalnie nawet o 5,9°C. Według tego modelu mogłoby to zapobiec 2644 przedwczesnym zgonom, czyli niemal 40% zgonów przypisywanych efektowi miejskiej wyspy ciepła.
| Funkcja drzewa | Znaczenie w mieście podczas upału |
| Cień | ogranicza nagrzewanie ludzi, chodników, ławek i elewacji |
| Transpiracja | lokalnie chłodzi otoczenie |
| Ochrona gleby | ogranicza przesuszanie podłoża |
| Retencja | wspiera zatrzymywanie wody opadowej |
| Komfort pieszych | umożliwia chodzenie i odpoczynek |
| Zdrowie | zmniejsza stres cieplny |
| Społeczność | tworzy miejsca spotkań i odpoczynku |
Największą wartość mają duże, zdrowe drzewa rosnące w gruncie. Donica z małym drzewkiem może poprawić wygląd placu, ale nie zastąpi korony, która realnie zacienia przestrzeń. Zieleń symboliczna nie rozwiązuje problemu przegrzewania miasta.
Polska ma problem z ochroną zieleni
Betonoza nie dotyczy wyłącznie największych metropolii. Widać ją także w mniejszych miastach: na rynkach po rewitalizacji, przy szkołach, przy urzędach, na parkingach, osiedlach i przystankach. Często po remoncie przestrzeń jest równa, trwała i łatwa do sprzątania, ale w czasie upału trudno w niej wytrzymać.
Najwyższa Izba Kontroli wskazywała, że obowiązujące przepisy wciąż nie chronią wystarczająco terenów zielonych w miastach przed zabudową, mimo że pełnią one ważne funkcje klimatyczne, wentylacyjne i hydrologiczne.
To istotne, bo zieleń miejska nie jest pustą rezerwą pod przyszłą inwestycję. Jest częścią systemu bezpieczeństwa klimatycznego miasta. Chroni przed przegrzewaniem, wspiera retencję wody, poprawia jakość powietrza i daje mieszkańcom przestrzeń do odpoczynku.
| Typowy problem w polskich miastach | Skutek podczas upałów |
| rynki i place bez drzew | bardzo wysoka temperatura odczuwalna |
| duże parkingi bez zieleni | nagrzewanie nawierzchni i samochodów |
| wycinki starych drzew | utrata cienia na wiele lat |
| zieleń tylko w donicach | słaby efekt chłodzenia i retencji |
| przewaga samochodów w projektowaniu ulic | mniej miejsca dla drzew, ławek i pieszych |
| brak retencji deszczówki | szybki spływ wody i przesuszanie miasta |
| ciemne nawierzchnie | większe pochłanianie promieniowania słonecznego |
Miasto nie może być projektowane wyłącznie na dzień odbioru inwestycji. Musi działać również w lipcu i sierpniu, gdy temperatura przekracza 30°C, a mieszkańcy próbują dojść do sklepu, szkoły, przystanku, przychodni albo pracy.
Parki i ogrody są miejskimi wyspami chłodu
Park nie jest luksusem. Jest infrastrukturą chłodzącą. Łączy drzewa, cień, glebę, wilgoć, przewiew i miejsca odpoczynku. Mały skwer też może mieć znaczenie, szczególnie wtedy, gdy znajduje się blisko mieszkań, szkół, przystanków, urzędów i osiedli.
Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że fale upałów oraz długotrwałe okresy nadmiernego ciepła rosną pod względem częstotliwości, długości i intensywności, a nawet umiarkowane fale upałów mogą wpływać na zdrowie osób szczególnie wrażliwych. W takiej sytuacji parki, zadrzewienia i zacienione miejsca odpoczynku przestają być kwestią estetyki. Stają się elementem zdrowia publicznego.
| Solución | ¿Qué aporta? | Warunek skuteczności |
| Parque | cień, chłód, odpoczynek, przewiew | duże drzewa, żywa gleba, dostępność |
| Skwer | lokalne miejsce zatrzymania | ławki w cieniu, drzewa, brak pełnego wybrukowania |
| Ogród społeczny | zieleń, relacje, lokalna aktywność | dostęp dla mieszkańców i stała opieka |
| Jardín de lluvia | retencja i chłodzenie przez roślinność | odpowiednie podłoże i dobór roślin |
| Zielony dach | ograniczenie nagrzewania budynku | dobry projekt i utrzymanie |
| Zielona fasada | zacienianie ścian | zapewnienie wody i pielęgnacji |
| Nawierzchnia przepuszczalna | mniejszy spływ wody | powinna uzupełniać zieleń, nie zastępować drzew |
Parki i ogrody są szczególnie ważne tam, gdzie mieszkańcy nie mają własnych ogrodów, działek ani klimatyzowanych domów. W praktyce to właśnie zieleń publiczna decyduje, czy miasto latem jest dostępne dla wszystkich, czy tylko dla osób, które mogą uciec do samochodu, galerii handlowej albo poza miasto.
Fontanny i woda pomagają, ale same nie wystarczą
Woda w mieście poprawia komfort, ale musi być dobrze zaprojektowana. Fontanna na całkowicie wybetonowanym placu może dawać przyjemny efekt wizualny, ale nie zastąpi drzew, gleby i retencji. Woda ma największy sens wtedy, gdy jest częścią większego systemu: ogrodów deszczowych, parków, zadrzewień, nawierzchni przepuszczalnych i zatrzymywania deszczówki tam, gdzie spada.
Dobrze zaprojektowane miasto nie powinno jak najszybciej odprowadzać każdej kropli wody do kanalizacji deszczowej. Powinno ją zatrzymywać, wykorzystywać i oddawać roślinności. W czasie suszy ta woda staje się zasobem. W czasie ulewy zmniejsza ryzyko podtopień.
| Element wodny | Dobry kierunek | Słaby kierunek |
| Fontanna | uzupełnienie zielonego placu | dekoracja na pustej, nagrzanej powierzchni |
| Jardín de lluvia | zatrzymywanie i oczyszczanie wody opadowej | pojedynczy element bez systemu utrzymania |
| Niecka retencyjna | czasowe gromadzenie deszczówki | traktowanie jej jak „nieużytku” |
| Nawierzchnia przepuszczalna | wsparcie retencji | zamiennik drzew i zieleni |
| Zbiornik wodny | poprawa mikroklimatu i bioróżnorodności | betonowy element bez roślinności |
Woda nie powinna być ozdobą oderwaną od funkcji. W mieście odpornym na upały i ulewy woda, zieleń i cień muszą być projektowane razem.
Miasto dla ludzi, nie tylko dla samochodów
Betonoza bardzo często jest skutkiem projektowania przestrzeni pod samochody. Szerokie jezdnie, duże skrzyżowania, parkingi przy każdym obiekcie i brak cienia dla pieszych powodują, że miasto staje się trudne do życia podczas upałów.
Przestrzeń publiczna nie powinna służyć wyłącznie przejazdowi i parkowaniu. Powinna umożliwiać także zatrzymanie się, odpoczynek, rozmowę, zabawę dziecka, dojście do sklepu, oczekiwanie na autobus i codzienne życie.
| Przestrzeń podporządkowana samochodom | Przestrzeń projektowana dla ludzi |
| parking bez drzew | parking z drzewami, cieniem i nawierzchnią przepuszczalną |
| szeroka ulica bez zieleni | ulica z drzewami, bezpiecznym chodnikiem i przejściami |
| plac wyłożony kostką | plac z drzewami, ławkami, cieniem i wodą |
| przystanek bez osłony | przystanek z cieniem, zadaszeniem i zielenią |
| szkoła z asfaltowym dziedzińcem | szkoła z zielonym, zacienionym podwórkiem |
| osiedle bez miejsc wspólnych | osiedle z drzewami, retencją i przestrzenią sąsiedzką |
W czasie upału najlepiej widać, dla kogo zaprojektowano miasto. Jeżeli pieszy nie ma cienia, senior nie ma gdzie usiąść, dziecko nie może bezpiecznie bawić się na zewnątrz, a przystanek działa jak nagrzana wiata, to znaczy, że przestrzeń została zaprojektowana zbyt wąsko.
Społeczności lokalne wiedzą, gdzie miasto się przegrzewa
Dane satelitarne, mapy temperatury powierzchni i miejskie plany adaptacji są bardzo ważne. Ale mieszkańcy również mają wiedzę, której nie widać w tabelach. Wiedzą, którym chodnikiem nie da się iść latem. Gdzie nie ma cienia przy przejściu dla pieszych. Który plac zabaw jest nieużywalny po południu. Gdzie starsze osoby omijają przystanek, bo nie ma ławki ani drzewa.
Dlatego dobre projektowanie powinno łączyć dane techniczne z doświadczeniem ludzi. Konsultacje społeczne nie powinny być formalnością. Powinny pomagać wskazać miejsca, które wymagają pilnej interwencji.
| Co mogą wskazać mieszkańcy? | ¿Por qué es importante? |
| najgorętsze dojścia do szkół | dzieci codziennie korzystają z tych tras |
| przystanki bez cienia | pasażerowie są narażeni na upał |
| place zabaw bez drzew | dzieci nie mogą z nich korzystać w środku dnia |
| parkingi przy sklepach i urzędach | duże powierzchnie nagrzewają okolicę |
| brak ławek w cieniu | seniorzy i osoby chore mają problem z odpoczynkiem |
| osiedla bez zieleni | mieszkańcy nie mają lokalnej przestrzeni chłodu |
Odbetonowanie miasta nie powinno być jednorazową akcją. To proces, który wymaga mapowania problemów, rozmowy z mieszkańcami, projektowania, utrzymania zieleni i konsekwencji.
Architektura odporna na upały
Projektowanie odporne na upały powinno zaczynać się od prostego pytania: jak ta przestrzeń będzie działała w dzień z temperaturą powyżej 30°C?
To pytanie powinno dotyczyć rynku, szkoły, parkingu, osiedla, przystanku, ulicy, placu zabaw i budynku użyteczności publicznej. Jeżeli odpowiedź brzmi: „nie da się tam wytrzymać”, projekt jest niepełny.
| Obszar projektowania | Co powinno się zmienić? |
| Place i rynki | mniej pełnego utwardzenia, więcej drzew w gruncie, ławki w cieniu |
| Ulice | szpalery drzew, zieleń przy chodnikach, bezpieczne przejścia |
| Parkingi | drzewa między miejscami, nawierzchnie przepuszczalne, retencja |
| Szkoły | zielone dziedzińce zamiast asfaltowych placów |
| Osiedla | duże drzewa, ogrody deszczowe, miejsca wspólne |
| Budynki | zielone dachy, jasne dachy, zacienianie elewacji |
| Przystanki | osłona przed słońcem, zieleń i miejsca siedzące |
| Parki | ochrona starych drzew i łączenie terenów zieleni |
W nowoczesnym projektowaniu zieleń nie jest „resztką po inwestycji”. Powinna być traktowana jak infrastruktura techniczna: planowana, finansowana, chroniona i utrzymywana.
Co można zrobić w praktyce?
Ograniczanie betonozy nie musi oznaczać wielkich inwestycji od razu. Część działań można prowadzić etapami. Najważniejsze, żeby nie powielać błędów i nie projektować kolejnych pustych, nagrzewających się placów.
| Działanie | Efekt |
| sadzenie drzew w gruncie | realny cień i chłodzenie |
| ochrona starych drzew | zachowanie istniejącego efektu klimatycznego |
| odbetonowanie fragmentów placów | mniejsze nagrzewanie i lepsza retencja |
| ogrody deszczowe | zatrzymanie wody i wsparcie zieleni |
| zielone przystanki | większy komfort pasażerów |
| kieszonkowe parki | szybka poprawa mikroklimatu lokalnego |
| zacienione place zabaw | bezpieczniejsze korzystanie przez dzieci |
| parkingi z drzewami | mniej nagrzanych powierzchni |
| ławki w cieniu | przestrzeń dostępna dla seniorów i pieszych |
| konsultacje z mieszkańcami | lepsze wskazanie miejsc problemowych |
Najważniejsze są trzy zasady: chronić to, co już rośnie; sadzić tam, gdzie brakuje cienia; zatrzymywać wodę tam, gdzie spada.
Betonoza nie jest tylko problemem estetycznym. To problem zdrowia, temperatury, wody, jakości życia i sposobu projektowania miast. Betonowy plac może wyglądać równo i nowocześnie na wizualizacji, ale w czasie upału może stać się miejscem, z którego ludzie uciekają.
Miasto odporne na upały potrzebuje drzew, parków, ogrodów deszczowych, cienia, wody, przewiewu i miejsc odpoczynku. Potrzebuje też projektowania, które bierze pod uwagę pieszych, dzieci, seniorów i codzienne życie mieszkańców, a nie tylko samochody, nawierzchnie i łatwość utrzymania.
Najważniejszy wniosek jest prosty: walka z betonozą nie jest modą. Jest adaptacją do zmian klimatu. Jeżeli fale upałów będą częstsze, dłuższe i bardziej intensywne, miasta muszą być projektowane tak, żeby dało się w nich żyć również latem.
Drzewo przy przystanku, park między osiedlami, cień na placu zabaw, ogród deszczowy przy ulicy i ławka pod koroną drzewa nie są detalami. Są częścią miejskiej odporności.
Źródła
- IMGW-PIB, „Satelitarne obrazy miejskiej wyspy ciepła”.
- Najwyższa Izba Kontroli, „Tereny zielone w miastach bez ochrony przed zabudową”.
- World Health Organization, „Heat and health”, aktualizacja 2026.
- Komisja Europejska, „Increasing tree coverage to 30% in European cities could reduce deaths linked to urban heat island effect”.
- Reuters, „The floor is lava”, 2026.
- Klimada 2.0 / IOŚ-PIB, „Miejskie wyspy ciepła”.
- WHO Europe, materiały dotyczące zieleni miejskiej i zdrowia.
- Polska Agencja Kosmiczna, „Monitoring satelitarny dla klimatu. Miejskie wyspy ciepła”.
El contenido y los gráficos han sido preparados con el apoyo de herramientas de inteligencia artificial, y posteriormente verificados, editados y aprobados por un ser humano; la responsabilidad editorial de la publicación recae en IGTSF.
Base jurídica y referencia: art. 50, apdo. 4, del Reglamento (UE) 2024/1689 del Parlamento Europeo y del Consejo sobre inteligencia artificial, aplicable a partir del 2 de agosto de 2026, y la Ley de 3 de julio de 2026 sobre sistemas de inteligencia artificial, Dz.U. 2026 pos. 1003. La anotación también constituye un estándar voluntario de transparencia — con un control editorial real, no todo texto apoyado por IA está sujeto a la obligación de etiquetado individual.
