Wojna bardzo rzadko niszczy wyłącznie budynki, drogi i sieci techniczne. W praktyce rozlewa się na całe środowisko: powietrze, wodę, glebę, ekosystemy, zdrowie ludzi, bezpieczeństwo żywnościowe i przyszły koszt odbudowy.
Z technicznego punktu widzenia konflikt zbrojny działa jak układ wielu nakładających się presji, z których część jest natychmiastowa, a część ujawnia się dopiero po miesiącach albo latach. Najbardziej mylące jest to, że szkoda środowiskowa wojny często wygląda mniej widowiskowo niż zniszczony most czy spalony budynek, choć bywa bardziej długotrwała, trudniejsza do wyceny i kosztowniejsza w usunięciu.
Jak wojna realnie uderza w środowisko?
Wojna działa na środowisko wielotorowo. Najpierw pojawia się bezpośredni impuls: wybuchy, pożary, spalanie paliw, awarie magazynów chemikaliów, uszkodzenia oczyszczalni, rurociągów i składowisk. Potem dochodzą skutki wtórne: pylenie gruzu, zanieczyszczenie wód ściekami, wzrost ilości odpadów, awarie energetyki, dłuższe objazdy transportowe, utrata nadzoru nad obszarami chronionymi i wieloletnie ograniczenia użytkowania ziemi.
W praktyce oznacza to, że wojna nie niszczy wyłącznie przyrody rozumianej jako lasy czy rzeki. Niszczy także systemy, które tę przyrodę i zdrowie ludzi miały chronić: wodociągi, kanalizację, oczyszczalnie, składowiska, laboratoria, monitoring i służby środowiskowe.
| Obszar oddziaływania | Główny mechanizm szkody | Szacowane skutki środowiskowe |
|---|---|---|
| Air | spalanie paliw, pożary, eksplozje, spalanie odpadów, objazdy transportowe | wzrost emisji gazów cieplarnianych, pyłów, tlenków azotu i produktów niepełnego spalania |
| Water | uszkodzenie wodociągów, kanalizacji, oczyszczalni, zbiorników paliw i chemikaliów | skażenie mikrobiologiczne i chemiczne, pogorszenie jakości wody pitnej, wzrost ryzyka eutrofizacji |
| Soil | niewybuchy, metale ciężkie, wycieki paliw i olejów, pozostałości materiałów wybuchowych | długotrwała utrata jakości gleb, ograniczenie produkcji rolnej i utrudniona rekultywacja |
| Biodiversity | zniszczenie siedlisk, pożary, hałas, fragmentacja krajobrazu, załamanie nadzoru ochronnego | ubytki siedlisk, presja na gatunki i osłabienie ciągłości ekologicznej |
| Odpady i gruz | zawalenia budynków, uszkodzenia infrastruktury, odpady medyczne i przemysłowe | gwałtowny wzrost masy odpadów, pylenie i wtórne skażenia |
| Odbudowa | produkcja cementu, stali, szkła, transport materiałów i odtworzenie energetyki | duży ślad emisyjny i materiałowy okresu powojennego |
Ślad wojny zaczyna się jeszcze przed strzałem
W debacie publicznej wojna często kojarzy się z emisjami dopiero od momentu użycia czołgów, samolotów czy artylerii. To zbyt wąskie spojrzenie. Sam sektor militarny jest już bardzo zasobochłonny i wysokoemisyjny, a konflikt tylko potęguje tę bazę.
Do tego dochodzi walka o ziemię, wodę, paliwa, surowce i kontrolę nad infrastrukturą, więc środowisko jest jednocześnie ofiarą wojny i jednym z jej paliw. Bez tego tła trudno zrozumieć, dlaczego szkoda środowiskowa wraca także po formalnym zakończeniu walk.
| Teza | Szacowane dane |
|---|---|
| Emisje militarne mają znaczenie globalne | około 5,5% globalnych emisji gazów cieplarnianych może być powiązane z działalnością sił zbrojnych |
| Zasoby naturalne bywają czynnikiem konfliktów | około 40% konfliktów wewnętrznych z ostatnich dekad bywa łączonych z eksploatacją zasobów |
| Konflikty zasobowe częściej wracają | takie konflikty są szacowane jako około 2 razy bardziej narażone na odnowienie w ciągu 5 lat |
| Wojny często dotykają obszarów cennych przyrodniczo | ponad 80% dużych konfliktów z drugiej połowy XX wieku występowało w hotspotach bioróżnorodności lub w ich otoczeniu |
Ukraina pokazuje pełny koszt środowiskowy wojny nowoczesnej
Na przykładzie Ukrainy dobrze widać, że środowiskowy koszt wojny nie jest dodatkiem do kosztu infrastrukturalnego, lecz jego integralną częścią. Zniszczenia energetyki, budynków, transportu i terenów produkcyjnych tworzą równocześnie koszt chemiczny, klimatyczny i materiałowy.
Szczególnie istotne są tu dwa równoległe procesy. Po pierwsze rosną szkody materialne i potrzeby odbudowy. Po drugie narasta ślad emisyjny samej wojny, a później także odbudowy, co oznacza, że konflikt zostawia nie tylko ruiny, ale też dług klimatyczny.
| Wskaźnik dla Ukrainy | Szacowana wartość |
|---|---|
| Bezpośrednie szkody materialne | około 195 mld USD |
| Wzrost szkód w aktywach energetycznych względem poprzedniej oceny | około 21% |
| Teren potencjalnie skażony minami i pozostałościami wybuchowymi | około 139 tys. km² |
| Udział terytorium objętego takim ryzykiem | około 23% powierzchni kraju |
| Emisje przypisane około 3 latom wojny | około 236,8 mln tCO2e |
| Emisje przypisane odbudowie | około 64,2 mln tCO2e |
| Szacowany koszt klimatyczny tych emisji | ponad 43 mld USD |
Struktura tych emisji pokazuje, że wojna emituje na wielu etapach jednocześnie, a odbudowa jest tylko jednym z nich. Znacząca część śladu klimatycznego powstaje również przez pożary krajobrazowe, zniszczenia infrastruktury energetycznej, przemieszczenia ludności i zmiany tras transportowych.
| Kategoria emisji w Ukrainie | Szacowane emisje [mln tCO2e] |
|---|---|
| Działania wojenne | około 81,7 |
| Pożary krajobrazowe | około 49,4 |
| Zniszczenia infrastruktury energetycznej | około 17,0 |
| Uchodźcy i przemieszczenia | około 4,2 |
| Objazdy lotnictwa cywilnego | około 20,3 |
| Odbudowa | około 64,2 |
| Razem | około 236,8 |
Jeżeli około 64,2 mln tCO2e przypisuje się odbudowie, oznacza to około 27% całego szacowanego śladu klimatycznego około trzech lat wojny w Ukrainie. To ważny sygnał, bo pokazuje, że niemal co czwarta tona ekwiwalentu CO2 może pojawiać się nie w chwili zniszczenia, lecz przy odtwarzaniu infrastruktury.
Gaza pokazuje, jak wojna zamienia kryzys miejski w kryzys środowiskowo-zdrowotny
Gaza ma inny profil szkody niż Ukraina. To dużo mniejszy obszar, ale z bardzo dużym zagęszczeniem zniszczeń, odpadów, ścieków i gruzu. W takim układzie kryzys środowiskowy szybciej przechodzi w kryzys zdrowotny, bo awaria oczyszczalni, składowisk, sieci wodnych i systemów odbioru odpadów natychmiast uderza w ludzi.
W praktyce sam gruz nie jest wyłącznie odpadem budowlanym. Może zawierać pyły, metale ciężkie, odpady medyczne, niewybuchy i pozostałości materiałów wybuchowych, a więc staje się mieszaniną o znaczeniu sanitarnym, środowiskowym i logistycznym.
| Wskaźnik dla Gazy | Szacowana wartość |
|---|---|
| Masa gruzu | około 39 mln ton |
| Masa gruzu na jednostkę powierzchni | szacowane na ponad 107 kg/m² |
| Oczyszczalnie ścieków wyłączone z pracy | około 5 obiektów |
| Uszkodzone obiekty gospodarki odpadami | około 5 z 6 głównych obiektów |
| Nagromadzenie odpadów wokół obozów i schronień | około 1200 ton dziennie |
| Główne dodatkowe źródła skażeń | metale ciężkie, związki po materiałach wybuchowych, zanieczyszczenia z uszkodzonych instalacji i odpadów |
Jeżeli masa gruzu wynosi około 39 mln ton, a na każdy metr kwadratowy przypada szacunkowo ponad 107 kg, skala problemu jest nie punktowa, lecz powierzchniowa. To oznacza, że przywrócenie bezpiecznego użytkowania terenu wymaga nie tylko odbudowy budynków, ale też długiej dekontaminacji, segregacji materiałowej, badań laboratoryjnych i kontroli wtórnych skażeń.
Broń chemiczna i biologiczna nie działa jak zwykła broń konwencjonalna
Osobną kategorią szkód jest użycie broni chemicznej i biologicznej. Ich wpływ na środowisko nie kończy się na strefie bezpośredniego rażenia, ponieważ obejmuje także skażenie powietrza, powierzchni, wody, gleby, żywności, zwierząt i całych łańcuchów sanitarnych.
Broń chemiczna częściej zostawia ostre skażenie substancjami toksycznymi, które trzeba wykrywać w próbkach środowiskowych i usuwać przez dekontaminację. Broń biologiczna może mieć mniejszy ślad materiałowy, ale wyższe ryzyko transmisji wtórnej i dłuższego nadzoru, bo incydent może początkowo przypominać naturalne ognisko choroby.
| Cecha porównawcza | Broń chemiczna | Broń biologiczna |
|---|---|---|
| Główny mechanizm szkody | toksyczne oddziaływanie substancji chemicznej | zakażenie lub działanie toksyn biologicznych |
| Początek skutków | często szybki lub bardzo szybki | bywa opóźniony, zależny od inkubacji i transmisji |
| Główne media środowiskowe | powietrze, powierzchnie, gleba, woda | powietrze, organizmy żywe, żywność, woda, łańcuch transmisji |
| Ryzyko wtórne | skażenie powierzchni, sprzętu, gleby, osadów i wody | wtórna transmisja, ogniska zakażeń, efekt transgraniczny |
| Trudność wykrycia | wysoka, ale zwykle możliwa do potwierdzenia laboratoryjnie | bardzo wysoka, bo incydent może przypominać naturalną epidemię |
| Horyzont oddziaływania | od godzin do lat, zależnie od środka i warunków | od dni do miesięcy, a czasem dłużej |
W przypadku środków chemicznych duże znaczenie ma trwałość substancji, temperatura, wilgotność, rodzaj powierzchni i możliwość penetracji materiałów porowatych. Część środków działa bardzo szybko i relatywnie krótko, ale bardziej trwałe środki mogą zostawiać długie ogony skażenia na powierzchniach, w glebie i w osadach.
| Grupa środków | Typowy profil środowiskowy |
|---|---|
| Środki nerwowe o niższej trwałości | szybkie zagrożenie inhalacyjne oraz skażenie punktowe powierzchni |
| Środki bardziej trwałe, w tym parzące | większe ryzyko dłuższego skażenia powierzchni, sprzętu i gleby |
| Produkty rozpadu i skażenia wtórne | problem długiego monitoringu i trudniejszej dekontaminacji materiałów porowatych, osadów i gruntu |
W przypadku broni biologicznej środowisko może stać się nośnikiem dalszego rozprzestrzeniania. Szczególnie istotne są czynniki zdolne do transmisji wtórnej oraz formy bardzo trwałe, takie jak przetrwalniki.
| Grupa czynników biologicznych | Typowy profil środowiskowy |
|---|---|
| Czynniki o ograniczonej transmisji wtórnej | duże znaczenie miejsca uwolnienia, aeracji, jakości wentylacji i czasu wykrycia |
| Czynniki zdolne do transmisji wtórnej | możliwość efektu kaskadowego przez dalsze zakażenia i rozszerzanie zasięgu poza miejsce początkowe |
| Formy przetrwalnikowe | bardzo wysoka odporność środowiskowa i potrzeba długiego nadzoru |
Co naprawdę trzeba by mierzyć po wojnie?
Po zakończeniu konfliktu największym błędem jest zawężenie oceny szkód do liczby zniszczonych budynków i wartości odtworzeniowej majątku. Taki bilans jest potrzebny, ale nie obejmuje pełnej szkody środowiskowej.
Bez pomiarów jakości powietrza, wody, gleb, gruzu i utraty funkcji ekosystemów część kosztów pozostaje niewidoczna. To szczególnie ważne przy broni chemicznej i biologicznej, ale także przy zwykłej amunicji i wojnie miejskiej.
| Obszar pomiaru po konflikcie | Co należy zbadać? |
|---|---|
| Air | pył, produkty spalania, emisje z pożarów, ślady substancji toksycznych lub czynników biologicznych |
| Water | parametry mikrobiologiczne, metale ciężkie, węglowodory, zasolenie, związki biogenne, ryzyko dla ujęć |
| Gleba i osady | metale ciężkie, paliwa, oleje, ślady materiałów wybuchowych, trwałość skażenia i możliwość rekultywacji |
| Powierzchnie i infrastruktura | chłonność materiałów, głębokość penetracji skażenia, możliwość skutecznej dekontaminacji |
| Gruz i odpady | masa, skład materiałowy, frakcje niebezpieczne, odpady medyczne, niewybuchy |
| Ekosystemy | powierzchnia spalonych terenów, utrata siedlisk, fragmentacja, tempo regeneracji roślinności |
| Zdrowie publiczne | ekspozycja pierwotna, transmisja wtórna, długość monitoringu, ryzyko dla żywności i zwierząt |
| Klimat i odbudowa | emisje działań wojennych, pożarów, logistyki, transportu i odbudowy |
| Teza | Dane i liczby | Komentarz |
|---|---|---|
| Wojna ma ślad klimatyczny jeszcze przed samą walką | około 5,5% globalnych emisji może być powiązane z działalnością sił zbrojnych | przy analizie konfliktów warto liczyć nie tylko emisje frontowe, ale też bazę emisyjną sektora militarnego |
| Zasoby naturalne są częścią mechaniki konfliktu | około 40% konfliktów wewnętrznych bywa wiązanych z eksploatacją zasobów | ochrona wody, ziemi i surowców nie jest dodatkiem do polityki bezpieczeństwa, lecz jej częścią |
| Odbudowa sama staje się dużym źródłem emisji | około 64,2 mln tCO2e przypisano odbudowie w Ukrainie | odbudowa bez standardów materiałowych i energetycznych może utrwalić kolejną falę szkód |
| Wojna miejska generuje kryzys odpadowy i sanitarny | w Gazie szacowano około 39 mln ton gruzu i około 1200 ton odpadów dziennie wokół obozów i schronień | gruz trzeba traktować jako mieszaninę materiałową wymagającą selekcji, badań i nadzoru |
| Skażenie środowiska po wojnie bywa długie i trudne do oszacowania | w Ukrainie około 139 tys. km² uznawano za potencjalnie skażone minami i pozostałościami wybuchowymi | same roboty budowlane nie wystarczą, jeśli wcześniej nie przywróci się bezpieczeństwa środowiskowego terenu |
| Broń biologiczna i chemiczna wymaga innej logiki reagowania | incydent biologiczny może przypominać naturalne ognisko choroby, a chemiczny wymaga dekontaminacji próbek i powierzchni | w planach odbudowy trzeba uwzględniać laboratoria, monitoring i kompetencje analityczne, nie tylko ciężki sprzęt |
| Hotspoty przyrodnicze bywają szczególnie narażone na konflikty | ponad 80% dużych konfliktów z drugiej połowy XX wieku dotykało hotspotów bioróżnorodności lub ich otoczenia | ochrona przyrody w czasie wojny powinna być traktowana jako element odporności państwa, a nie luksus |
| Najdroższa szkoda to ta, której nie zmierzono | bez badań wody, gleby, powietrza i gruzu część kosztów środowiskowych pozostaje niewidoczna | szybka odbudowa bez rzetelnej diagnostyki może tylko przenieść problem w przyszłość |
Technicznie rzecz biorąc, wojna jest jednym z najbardziej złożonych źródeł degradacji środowiska, bo działa jednocześnie przez emisje, zniszczenia infrastruktury, skażenie mediów środowiskowych, utratę usług ekosystemowych i dodatkowy koszt odbudowy. To właśnie dlatego analiza konfliktu wyłącznie przez wartość strat materialnych jest za wąska.
Pełny rachunek wojny powinien obejmować nie tylko liczbę ofiar, budynków i kilometrów zniszczonych sieci, ale także jakość wody, stan gleby, masę i skład gruzu, ryzyko zdrowotne, utratę bioróżnorodności oraz ślad emisyjny odbudowy. Bez tego państwo może odbudować ściany i drogi, ale nie odzyska bezpieczeństwa środowiskowego.
Jeżeli chcemy mówić o odbudowie odpowiedzialnie, trzeba zacząć od pełnego bilansu szkód, a nie tylko od bilansu ruin.
W IGTSF uważamy, że środowisko nie powinno być traktowane jako cichy koszt wojny, lecz jako jeden z głównych wskaźników realnej trwałości powojennej odbudowy.
Don't just like, act!
Źródła
- ICRC, Guidelines on the Protection of the Natural Environment in Armed Conflict.
- UNEP, The Environmental Impact of the Conflict in Ukraine: A Preliminary Review.
- World Bank, Updated Ukraine Recovery and Reconstruction Needs Assessment Released, 23 lutego 2026.
- UNEP, Damage to Gaza causing new risks to human health and long-term recovery.
- UNEP, materiały o konfliktach powiązanych z zasobami naturalnymi.
- UNFCCC, Global Stocktake Submission: Military Emissions.
- Hanson i in., Warfare in Biodiversity Hotspots.
- OPCW, Fact-Finding Mission oraz materiały o laboratoriach wyznaczonych.
- UNODA, materiały o broni biologicznej i Konwencji o zakazie broni biologicznej.
- CDC, materiały o trwałości środowiskowej przetrwalników wąglika.
The content and graphics were prepared with the support of artificial intelligence tools, and then verified, edited, and approved by a human; editorial responsibility for the publication rests with IGTSF.
Legal basis and reference: Article 50(4) of Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council on artificial intelligence, applicable from 2 August 2026, and the Act of 3 July 2026 on artificial intelligence systems, Journal of Laws 2026 item 1003. The annotation also constitutes a voluntary transparency standard — with actual editorial control, not every AI-supported text is subject to the obligation of individual marking.