Dzień Ochrony Ekosystemu Namorzynów obchodzony jest co roku 26 lipca. Pełna nazwa w języku angielskim brzmi International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem. Święto zostało ustanowione przez UNESCO w 2015 roku, aby zwrócić uwagę na znaczenie namorzynów jako wyjątkowych, cennych i zagrożonych ekosystemów przybrzeżnych.
Dla Polski może to brzmieć egzotycznie. Namorzyny nie rosną nad Bałtykiem. Nie znajdziemy ich w Gdańsku, Kołobrzegu ani na Helu. Są związane głównie ze strefą tropikalną i subtropikalną. Mimo to temat jest bardzo ekologiczny i bardzo aktualny, bo namorzyny pokazują, jak przyroda potrafi chronić wybrzeże, magazynować węgiel, filtrować wodę i podtrzymywać lokalne rybołówstwo lepiej niż wiele kosztownych rozwiązań technicznych.
Czym są namorzyny?
Namorzyny, nazywane też mangrowcami albo lasami mangrowymi, to zbiorowiska drzew i krzewów rosnących w strefie pływów, czyli tam, gdzie spotykają się ląd i morze. Występują na wybrzeżach tropikalnych i subtropikalnych, w zatokach, deltach rzek, lagunach i ujściach rzecznych.
To nie są zwykłe lasy. Ich korzenie pracują w słonej albo słonawej wodzie, w błocie, przy zmiennym poziomie pływów i w warunkach niedoboru tlenu w podłożu. Właśnie dlatego wiele gatunków namorzynów ma charakterystyczne korzenie podporowe, oddechowe albo szczudłowe. Z technicznego punktu widzenia jest to naturalna infrastruktura przybrzeżna. Z ekologicznego punktu widzenia jest to jedno z najważniejszych siedlisk między lądem a morzem.
UNESCO opisuje namorzyny jako ekosystemy położone między lądem i morzem, które wspierają bioróżnorodność, chronią społeczności nadbrzeżne, wzmacniają bezpieczeństwo żywnościowe i działają jak naturalna obrona przed sztormami oraz erozją.
Skąd wziął się ten dzień?
Formalnie Dzień Ochrony Ekosystemu Namorzynów ustanowiło UNESCO w 2015 roku. Pierwsze obchody w tej formule przypadły na 26 lipca 2016 roku. Celem było zwiększenie świadomości na temat znaczenia namorzynów oraz promowanie ich ochrony, zrównoważonego użytkowania i odtwarzania.
Data 26 lipca ma jednak wcześniejsze znaczenie społeczne i aktywistyczne. W ruchu obrony namorzynów funkcjonowała wcześniej jako Mangrove Action Day. Według Mangrove Action Project oraz World Rainforest Movement data upamiętnia wydarzenia z 26 lipca 1998 roku w Muisne w Ekwadorze, gdzie podczas protestu przeciw niszczeniu namorzynów pod hodowlę krewetek zmarł działacz Greenpeace z Mikronezji, Hayhow Daniel Nanoto. Protest był związany z obroną terenów mangrowych przed nielegalnie budowanymi stawami krewetkowymi.
W praktyce ten dzień ma więc dwa źródła. Jedno jest instytucjonalne: decyzja UNESCO z 2015 roku. Drugie jest oddolne: ruch społeczny broniący namorzynów przed wycinką, zwłaszcza w Ameryce Łacińskiej.
| Element | Informacja |
|---|---|
| Pełna nazwa | International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |
| Polska nazwa | Dzień Ochrony Ekosystemu Namorzynów |
| Data | 26 lipca |
| Ustanowienie przez UNESCO | 2015 rok |
| Pierwsze obchody w formule UNESCO | 2016 rok |
| Wcześniejsze znaczenie daty | Mangrove Action Day, związany z ruchem obrony namorzynów |
| Kontekst daty 26 lipca | protest w Muisne w Ekwadorze w 1998 roku przeciw niszczeniu namorzynów pod hodowlę krewetek |
Gdzie występują namorzyny?
Namorzyny występują w strefach tropikalnych i subtropikalnych. Rosną na wybrzeżach oceanów i mórz, w deltach rzek, lagunach, zatokach i estuariach. Nie są rozmieszczone równomiernie. Najwięcej jest ich tam, gdzie klimat jest ciepły, wybrzeże jest osłonięte, a osady rzeczne tworzą płytkie, muliste strefy pływowe.
UNEP podaje, że namorzyny występują w 123 krajach i zajmują około 15,2 mln hektarów. Ponad 100 mln ludzi mieszka w odległości do 10 km od znaczących obszarów namorzynowych, a ich usługi ekosystemowe są wyceniane na 33–57 tys. USD na hektar rocznie.
Największe powierzchnie namorzynów znajdują się m.in. w Indonezji, Brazylii, Nigerii i Meksyku. Według zestawienia FAO przywołanego przez Global Mangrove Alliance ponad 40% światowej powierzchni namorzynów znajduje się w czterech krajach: Indonezji, Brazylii, Nigerii i Meksyku.
| Gdzie występują | Przykładowe obszary |
| Azja Południowo-Wschodnia | Indonezja, Malezja, Filipiny, Tajlandia, Wietnam |
| Azja Południowa | Indie, Bangladesz, Sri Lanka |
| Afryka | Nigeria, Senegal, Kenia, Tanzania, Mozambik, Madagaskar |
| Ameryka Południowa | Brazylia, Ekwador, Kolumbia, Wenezuela |
| Ameryka Środkowa i Karaiby | Meksyk, Belize, Kuba, Dominikana |
| Oceania | Papua-Nowa Gwinea, Australia, wyspy Pacyfiku |
Najbardziej znanym przykładem jest Sundarbany, czyli ogromny obszar namorzynowy w delcie Gangesu, Brahmaputry i Meghny, na pograniczu Bangladeszu i Indii. To jeden z symboli namorzynów jako ekosystemu, który jednocześnie chroni wybrzeże, daje schronienie zwierzętom i utrzymuje lokalne społeczności.
Dlaczego namorzyny są tak ważne?
Namorzyny pełnią kilka funkcji jednocześnie. Dla ryb, skorupiaków i wielu gatunków ptaków są miejscem rozrodu, żerowania i schronienia. Dla ludzi są naturalną barierą przed falami sztormowymi, erozją i skutkami ekstremalnej pogody. Dla klimatu są magazynem węgla. Dla jakości wody są filtrem zatrzymującym osady i zanieczyszczenia.
UNESCO wskazuje, że zdrowe ekosystemy niebieskiego węgla, do których należą namorzyny, trawy morskie i słone mokradła, zapewniają siedliska dla gatunków morskich, wspierają zasoby rybne, filtrują wodę, utrzymują lokalne społeczności i chronią wybrzeża przed erozją oraz sztormami.
Szczególnie ważna jest ich rola klimatyczna. UNEP podaje, że namorzyny należą do najbardziej zasobnych w węgiel ekosystemów na świecie i magazynują średnio około 1000 ton węgla na hektar w biomasie oraz glebach. UNESCO wskazuje z kolei, że jeden hektar namorzynów może magazynować 3754 tony węgla, a pas namorzynów o szerokości 500 m może ograniczać wysokość fal o 50–99%.
| Funkcja namorzynów | Znaczenie ekologiczne i społeczne |
| Ochrona wybrzeża | ograniczają siłę fal, erozję i skutki sztormów |
| Magazynowanie węgla | wiążą duże ilości węgla w biomasie i glebach |
| Siedlisko dla gatunków | są miejscem życia, rozrodu i żerowania ryb, krabów, ptaków i wielu bezkręgowców |
| Wsparcie rybołówstwa | tworzą „żłobki” dla ryb i skorupiaków ważnych gospodarczo |
| Filtracja wody | zatrzymują osady, biogeny i część zanieczyszczeń |
| Ochrona społeczności | zmniejszają ryzyko szkód przy sztormach, falach i powodzi przybrzeżnej |
| Utrzymanie lokalnych gospodarek | dostarczają ryb, krabów, drewna, miodu, leków i usług turystycznych |
Dlaczego znikają?
Namorzyny były przez lata traktowane jako „nieużytek” między lądem a morzem. To był błąd. W wielu krajach wycinano je pod hodowle krewetek, pola ryżowe, plantacje palmy olejowej, zabudowę turystyczną, porty, drogi, miasta i infrastrukturę przemysłową. Do tego dochodzą zanieczyszczenia, zmiany dopływu wody słodkiej, regulacja rzek, nadmierna eksploatacja drewna i presja klimatyczna.
FAO wskazuje, że głównymi przyczynami strat namorzynów są rozwój akwakultury i naturalne cofanie się namorzynów, a także przekształcanie terenów pod palmę olejową, uprawę ryżu i osadnictwo. UNEP wymienia także rolnictwo, plantacje, rozwój wybrzeży, nadmierne pozyskanie zasobów, spływy rolnicze i przemysłowe oraz zmianę klimatu.
UNESCO podaje, że namorzyny znikają trzy do pięciu razy szybciej niż ogólne globalne straty lasów, a ich pokrycie zmniejszyło się o połowę w ciągu ostatnich 40 lat. Dane FAO pokazują, że globalna powierzchnia namorzynów zmniejszyła się o 1,04 mln ha między 1990 a 2020 rokiem, ale tempo utraty spadło z 46,7 tys. ha rocznie w latach 1990–2000 do 21,2 tys. ha rocznie w latach 2010–2020.
| Przyczyna utraty namorzynów | Co się dzieje w praktyce |
| Hodowla krewetek i akwakultura | wycinanie lasów mangrowych pod stawy hodowlane |
| Rolnictwo i plantacje | przekształcanie wybrzeży pod ryż, palmę olejową i inne uprawy |
| Zabudowa wybrzeża | hotele, porty, drogi, osiedla i infrastruktura turystyczna |
| Zmiana przepływów rzek | mniej osadów i wody słodkiej dociera do strefy przybrzeżnej |
| Zanieczyszczenia | ścieki, odpady, spływy rolnicze i przemysłowe osłabiają ekosystem |
| Zmiana klimatu | wzrost poziomu morza, fale upałów, silniejsze sztormy i erozja |
| Nadmierne wykorzystanie drewna | pozyskiwanie drewna opałowego i budowlanego bez regeneracji ekosystemu |
Dlaczego to jest temat ekologiczny, a nie tylko „egzotyczna ciekawostka”?
Namorzyny pokazują, że ekologia nie jest dodatkiem do gospodarki. Jest infrastrukturą życia. Tam, gdzie namorzyny są zdrowe, wybrzeże ma naturalną ochronę, ryby mają miejsce rozrodu, woda jest lepiej filtrowana, a lokalne społeczności mają większą odporność na sztormy i erozję. Tam, gdzie namorzyny są wycięte, trzeba częściej budować betonowe zabezpieczenia, ponosić większe koszty katastrof i mierzyć się ze spadkiem bioróżnorodności.
To jest szczególnie ważne w kontekście zmian klimatu. Wzrost poziomu morza, silniejsze sztormy, zasolenie gleb i presja na wybrzeża będą rosły. Namorzyny nie rozwiążą wszystkich problemów, ale są jednym z najlepszych przykładów rozwiązań opartych na przyrodzie. Nie zastępują całej infrastruktury technicznej, ale mogą znacząco zmniejszać ryzyko i koszty.
W praktyce ochrona namorzynów oznacza ochronę ludzi, ryb, ptaków, gleby, wody i klimatu jednocześnie. Dlatego UNESCO, UNEP, FAO, IUCN i organizacje społeczne traktują je jako jeden z kluczowych ekosystemów przybrzeżnych.
Co robi się w Dniu Ochrony Ekosystemu Namorzynów?
Ten dzień nie polega na jednej globalnej akcji. W różnych krajach organizuje się sadzenie namorzynów, sprzątanie wybrzeży, warsztaty edukacyjne, działania z lokalnymi społecznościami, monitoring zniszczonych terenów, kampanie społeczne i dyskusje o polityce ochrony wybrzeży.
W krajach, w których namorzyny występują naturalnie, temat jest bardzo praktyczny. Chodzi o ochronę konkretnych delt, zatok, lagun i terenów wspólnych lokalnych społeczności. W krajach takich jak Polska ten dzień może służyć edukacji o ekosystemach przybrzeżnych, niebieskim węglu, ochronie wybrzeży, roli mokradeł i tym, że przyroda często wykonuje dla człowieka pracę, której nie widać w rachunku inwestycyjnym.
Dzień Ochrony Ekosystemu Namorzynów obchodzony jest 26 lipca. Formalnie został ustanowiony przez UNESCO w 2015 roku, ale jego data ma wcześniejsze znaczenie społeczne. Nawiązuje do ruchu obrony namorzynów i wydarzeń z 1998 roku w Ekwadorze, gdzie lokalne społeczności i organizacje protestowały przeciw niszczeniu lasów mangrowych pod hodowlę krewetek.
Namorzyny nie rosną w Polsce, ale temat jest ważny także dla nas. Pokazuje, że ochrona przyrody nie zawsze polega na sadzeniu drzew w klasycznym lesie. Czasem chodzi o ochronę błotnistych, słonych, trudnych do zagospodarowania terenów na styku lądu i morza. Właśnie tam przyroda wykonuje ogromną pracę: chroni wybrzeże, magazynuje węgiel, filtruje wodę i utrzymuje życie wielu gatunków.
To dobry temat na kalendarz ekologiczny, bo łączy kilka obszarów naraz: klimat, morze, bioróżnorodność, lokalne społeczności, wodę, rybołówstwo i rozwiązania oparte na naturze.
Nie lajkuj, dziąłaj!
Źródła
UNESCO, International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem.
UNESCO, Proclamation of the International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem.
UNEP, Mangrove forests oraz Blue carbon ecosystems.
FAO, The World’s Mangroves 2000–2020 i materiały o monitoringu namorzynów.
Global Mangrove Alliance, omówienie danych FAO o powierzchni namorzynów.
Mangrove Action Project, informacje o Mangrove Action Day.
World Rainforest Movement, materiały o genezie daty 26 lipca.
IUCN, materiały o zagrożeniu ekosystemów namorzynowych.