29 września 2026 roku, we wtorek, obchodzony będzie Międzynarodowy Dzień Świadomości na temat Strat i Marnowania Żywności. W obiegu stosowana jest również krótsza nazwa: Dzień Ograniczania Strat i Marnowania Żywności.
Wydarzenie zostało ustanowione przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych w 2019 roku. Pierwsze obchody odbyły się 29 września 2020 roku. Za ich międzynarodową koordynację odpowiadają Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa oraz Program Narodów Zjednoczonych do spraw Środowiska.
Celem dnia jest nie tylko zwrócenie uwagi na skalę wyrzucania jedzenia, ale przede wszystkim zachęcenie konsumentów, producentów, sklepów, restauracji, samorządów i instytucji do podejmowania mierzalnych działań.
Według stanu na 29 lipca 2026 roku FAO i UNEP nie opublikowały jeszcze odrębnego hasła ani pełnego pakietu materiałów przeznaczonych dla obchodów w 2026 roku. Nie należy więc przypisywać tegorocznej edycji niepotwierdzonego motywu przewodniego.
Wichtige Informationen
| Element | Information |
|---|---|
| Data obchodów | 29 września 2026 roku |
| Dzień tygodnia | wtorek |
| Oficjalna nazwa | Międzynarodowy Dzień Świadomości na temat Strat i Marnowania Żywności |
| Nazwa angielska | International Day of Awareness of Food Loss and Waste |
| Skrót | IDAFLW |
| Rok ustanowienia | 2019 |
| Pierwsze obchody | 2020 |
| Podstawa | rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 74/209 |
| Organizatorzy międzynarodowi | FAO i UNEP |
| Główny cel | ograniczanie strat żywności i marnowania jedzenia na każdym etapie łańcucha |
| Powiązany cel ONZ | Cel Zrównoważonego Rozwoju 12.3 |
Strata żywności i marnowanie żywności – to nie to samo
Pojęcia „strata żywności” i „marnowanie żywności” są często używane zamiennie, ale opisują inne części tego samego problemu.
Straty żywności powstają głównie przed etapem sprzedaży detalicznej. Mogą występować podczas produkcji rolnej, zbioru, przechowywania, transportu i przetwarzania.
Marnowanie żywności dotyczy przede wszystkim sklepów, gastronomii, stołówek oraz gospodarstw domowych. Obejmuje jedzenie wyrzucane z powodu nadmiernych zakupów, niewłaściwego przechowywania, zbyt dużych porcji, błędnego planowania albo niezrozumienia dat umieszczonych na opakowaniach.
| Phase | Przykład problemu |
|---|---|
| Produkcja rolna | plony pozostawione na polu ze względu na brak odbiorcy |
| Zbiory | uszkodzenie produktów podczas zbierania |
| Lagerung | zepsucie wskutek niewłaściwej temperatury lub wilgotności |
| Transport | przerwanie łańcucha chłodniczego |
| Przetwórstwo | odrzucenie surowca niespełniającego wymagań jakościowych |
| Handel | niesprzedane produkty z krótkim terminem przydatności |
| Gastronomia | zbyt duże porcje i źle oszacowane zamówienia |
| Gospodarstwo domowe | nadmierne zakupy, zapomniane produkty i niewykorzystane resztki |
Rozróżnienie jest ważne, ponieważ nie istnieje jedno rozwiązanie odpowiednie dla całego łańcucha. Rolnik potrzebuje innych narzędzi niż restauracja, sklep czy gospodarstwo domowe.
Ile żywności tracimy na świecie?
Według aktualnych danych FAO około 13 procent żywności jest tracone po zbiorach, zanim dotrze do sprzedaży detalicznej.
Kolejne 19 procent żywności dostępnej dla konsumentów jest marnowane w sklepach, gastronomii i gospodarstwach domowych. W 2022 roku odpowiadało to około 1,05 miliarda ton odpadów żywnościowych, łącznie z częściami niejadalnymi.
| Miejsce powstawania odpadów | Udział w światowym marnowaniu na poziomie konsumentów |
|---|---|
| Gospodarstwa domowe | 60% |
| Gastronomia i usługi żywieniowe | 28% |
| Handel detaliczny | 12% |
Świat marnuje równowartość ponad miliarda posiłków każdego dnia. Jednocześnie setki milionów ludzi doświadczają głodu, a ponad dwa miliardy osób nie mają stałego dostępu do odpowiedniej jakości żywności.
Danych dotyczących strat i marnowania nie należy jednak bezpośrednio sumować bez uwzględnienia różnic metodologicznych. Straty przed sprzedażą i odpady powstające u konsumentów są mierzone za pomocą innych wskaźników i mogą obejmować różne części produktu.
Skala marnowania żywności w Polsce
Według wyników krajowego projektu PROM w Polsce na wszystkich etapach łańcucha powstaje rocznie niemal 5 milionów ton strat i marnowanej żywności.
Około 60 procent tej ilości przypisano gospodarstwom domowym. Oznacza to, że konsumenci odpowiadają za blisko 3 miliony ton rocznie.
| Information | Wartość |
|---|---|
| Szacowana ilość strat i marnowanej żywności w Polsce | niemal 5 mln ton rocznie |
| Udział gospodarstw domowych | około 60% |
| Ilość przypisywana gospodarstwom domowym | blisko 3 mln ton rocznie |
| Najczęściej wyrzucane grupy | pieczywo, świeże owoce, warzywa i wędliny |
Są to szacunki opracowane na podstawie projektu badawczego, a nie wynik bieżącego pomiaru prowadzonego w każdym polskim gospodarstwie. Pokazują jednak, że odpowiedzialności nie można przenosić wyłącznie na sklepy, producentów lub gastronomię.
Największy potencjał codziennej poprawy znajduje się również w naszych domach.
Dlaczego wyrzucanie jedzenia szkodzi środowisku?
Wyrzucenie produktu oznacza zmarnowanie wszystkich zasobów zużytych do jego wytworzenia.
Dotyczy to między innymi:
- wody wykorzystanej podczas uprawy i produkcji;
- powierzchni gruntów rolnych;
- energii potrzebnej do chłodzenia i przetwarzania;
- paliwa zużytego podczas transportu;
- materiałów przeznaczonych na opakowania;
- pracy rolników, kierowców, pracowników zakładów i sklepów;
- pieniędzy wydanych przez producenta, sprzedawcę i konsumenta.
Straty i marnowanie żywności odpowiadają za około 8–10 procent globalnych emisji gazów cieplarnianych. Problem nie kończy się po wyrzuceniu produktu. Odpady organiczne rozkładające się bez dostępu tlenu mogą powodować emisję metanu, który silnie wpływa na ocieplenie klimatu.
| Skutek | Dlaczego ma znaczenie? |
|---|---|
| Emisje gazów cieplarnianych | produkcja i utylizacja niewykorzystanej żywności zwiększają wpływ na klimat |
| Zużycie wody | woda wykorzystana do produkcji wyrzuconego jedzenia zostaje zmarnowana |
| Utrata gruntów | ziemia rolna pracuje na produkty, których nikt nie spożyje |
| Presja na przyrodę | rosnące zapotrzebowanie na grunty może wypierać naturalne ekosystemy |
| Koszty gospodarcze | konsumenci i przedsiębiorstwa płacą za produkty, które nie zostają wykorzystane |
| Więcej odpadów | systemy odbioru i przetwarzania muszą obsłużyć dodatkowy strumień materiału |
| Problem społeczny | żywność jest wyrzucana mimo występowania ubóstwa żywnościowego |
Cel na 2030 rok
Ograniczanie strat i marnowania żywności jest elementem Celu Zrównoważonego Rozwoju 12, dotyczącego odpowiedzialnej konsumpcji i produkcji.
Cel 12.3 zakłada, że do 2030 roku świat powinien:
- zmniejszyć o połowę marnowanie żywności na mieszkańca w handlu i gospodarstwach domowych;
- ograniczyć straty żywności podczas produkcji i w łańcuchach dostaw;
- zmniejszyć straty powstające po zbiorach.
Do osiągnięcia celu pozostało niewiele czasu. Samo prowadzenie kampanii edukacyjnych nie wystarczy. Potrzebne są regularne pomiary, cele ilościowe, zmiany organizacyjne i porównywanie rezultatów.
Dlaczego wyrzucamy jedzenie?
Marnowanie żywności rzadko wynika z jednej decyzji. Najczęściej jest skutkiem kilku powtarzających się nawyków.
| Przyczyna | Przykład |
|---|---|
| Brak planowania | zakupy bez sprawdzenia lodówki |
| Kupowanie na zapas | wybieranie dużych opakowań bez realnej potrzeby |
| Promocje ilościowe | zakup kilku produktów tylko dlatego, że jeden jest „gratis” |
| Niewłaściwe przechowywanie | trzymanie produktu w zbyt wysokiej temperaturze |
| Brak kontroli zapasów | nowsze produkty zasłaniają starsze |
| Zbyt duże porcje | przygotowanie większej ilości, niż można zjeść |
| Nieznajomość oznaczeń | wyrzucenie produktu po dacie minimalnej trwałości |
| Odrzucanie wyglądu | rezygnacja z krzywego warzywa lub owocu z niewielką skazą |
| Brak pomysłu na resztki | wyrzucenie małej porcji gotowej potrawy |
| Nieprawidłowe menu w gastronomii | przygotowanie zbyt wielu porcji bez analizy popytu |
Zasada 4P – prosty sposób na niemarnowanie
Polska kampania „Żywność to wartość” opiera działania konsumenckie na czterech zasadach: planuj, przechowuj, przetwarzaj i podziel się.
Planuj
Przed zakupami należy sprawdzić lodówkę, zamrażarkę i spiżarnię. Lista zakupów powinna wynikać z planu posiłków, a nie z przypadkowej decyzji podjętej w sklepie.
Warto planować tylko kilka dni naprzód. Zbyt szczegółowy jadłospis na cały tydzień może się nie sprawdzić, jeżeli zmienią się plany domowników.
Przechowuj
Produkty powinny być przechowywane zgodnie z zaleceniami producenta. Należy regularnie sprawdzać temperaturę lodówki, szczelność opakowań i stan warzyw oraz owoców.
Starsze produkty warto ustawiać z przodu. Nowsze powinny trafiać za nie. Jest to domowa wersja zasady „pierwsze weszło, pierwsze wyszło”.
Przetwarzaj
Dojrzałe owoce można przeznaczyć na mus, koktajl albo zamrozić. Więdnące warzywa mogą stać się składnikiem zupy, sosu, pasty lub dania jednogarnkowego.
Należy jednak odróżniać żywność nieidealną od zepsutej. Produktów spleśniałych, gnijących lub o nietypowym zapachu nie wolno ratować za wszelką cenę.
Podziel się
Nadwyżki można przekazać rodzinie, sąsiadom albo pozostawić w jadłodzielni, jeżeli miejscowy regulamin dopuszcza dany rodzaj produktu.
Żywność przekazywana innym musi być bezpieczna, prawidłowo przechowywana i odpowiednio opisana. Dzielenie się nie może służyć pozbywaniu się produktów, których sami nie uznalibyśmy za odpowiednie do spożycia.
„Należy spożyć do” i „najlepiej spożyć przed”
Niezrozumienie dat na opakowaniach jest jedną z przyczyn wyrzucania jedzenia. Komisja Europejska szacuje, że nawet około 10 procent odpadów żywnościowych w Unii Europejskiej może mieć związek z oznaczaniem i niewłaściwym rozumieniem dat.
| Oznaczenie | Co oznacza? | Jak postępować? |
|---|---|---|
| Należy spożyć do | termin związany z bezpieczeństwem żywności | nie spożywać po upływie daty |
| Najlepiej spożyć przed | termin dotyczący przede wszystkim jakości | po dacie ocenić opakowanie, wygląd, zapach i sposób przechowywania |
Po terminie „najlepiej spożyć przed” produkt nie musi automatycznie stawać się niebezpieczny. Może stopniowo tracić smak, zapach, chrupkość lub inne cechy jakościowe.
Zasada ta nie dotyczy oznaczenia „należy spożyć do”. Produkty objęte tym terminem mogą po jego przekroczeniu stanowić zagrożenie, nawet jeżeli wyglądają normalnie.
Co najczęściej trafia do kosza i jak temu zapobiegać?
| Produkt | Najczęstszy problem | Rozwiązanie |
|---|---|---|
| Pieczywo | zakup zbyt dużej ilości | zamrożenie części, grzanki lub bułka tarta |
| Banany | szybkie dojrzewanie | koktajl, placuszki lub zamrożenie |
| Jabłka | mięknięcie i niewielkie uszkodzenia | mus, owsianka lub pieczenie |
| Warzywa | więdnięcie w lodówce | zupa, sos, bulion lub pieczenie |
| Zioła | pozostawienie dużej części pęczka | posiekanie i zamrożenie |
| Wędlina | duże opakowanie | zakup mniejszej porcji i właściwe przechowywanie |
| Nabiał | zapomniany termin przydatności | ustawianie produktów według dat |
| Ugotowany makaron lub ryż | zbyt duża porcja | szybkie schłodzenie i wykorzystanie w kolejnym daniu |
| Gotowy obiad | przygotowanie nadmiaru | podział na porcje i zamrożenie |
| Owoce sezonowe | zakup dużej ilości podczas promocji | mrożenie, suszenie lub domowe przetwory |
Was können Geschäfte und Hersteller tun?
Odpowiedzialność nie kończy się na konsumentach. Firmy powinny mierzyć, gdzie i dlaczego żywność jest tracona.
| Działanie | Oczekiwany rezultat |
|---|---|
| Regularne ważenie odpadów | poznanie rzeczywistej skali problemu |
| Analiza przyczyn | wskazanie produktów i procesów generujących straty |
| Lepsze prognozowanie sprzedaży | ograniczenie nadmiernych zamówień |
| Obniżki przed terminem | zwiększenie szansy na sprzedaż produktu |
| Sprzedaż produktów niestandardowych | wykorzystanie warzyw i owoców o nietypowym wyglądzie |
| Darowizny żywności | przekazanie bezpiecznych nadwyżek potrzebującym |
| Lepsze opakowania | ochrona produktu i dopasowanie wielkości porcji |
| Poprawa transportu chłodniczego | mniej strat spowodowanych temperaturą |
| Szkolenia personelu | prawidłowa rotacja i przechowywanie |
| Współpraca z dostawcami | ograniczanie strat w całym łańcuchu |
Przekazanie niesprzedanej żywności jest ważne, ale nie powinno zastępować zapobiegania nadprodukcji i nadmiernym zamówieniom. Najlepszą nadwyżką jest ta, która w ogóle nie powstała.
Co mogą zrobić restauracje, stołówki i hotele?
Gastronomia odpowiada za około 28 procent globalnego marnowania żywności na poziomie handlu i konsumpcji.
Największe znaczenie mają pomiary. Bez ważenia odpadów kuchnia nie wie, czy problem wynika z przygotowania, przechowywania, wielkości porcji czy pozostawiania jedzenia przez klientów.
| Abfallart | Przykład | Możliwe działanie |
|---|---|---|
| Straty magazynowe | produkt zepsuty przed użyciem | lepsza rotacja i kontrola temperatury |
| Straty produkcyjne | zbyt duże obierki i odrzuty | szkolenie personelu i lepsze narzędzia |
| Nadprodukcja | niewydane porcje | dokładniejsze prognozowanie |
| Zwroty z talerzy | niedojedzone posiłki | mniejsze porcje lub wybór wielkości |
| Bufety | nadmierne uzupełnianie pod koniec serwisu | mniejsze pojemniki i częstsze dokładanie |
| Błędy menu | składnik wykorzystywany tylko w jednym daniu | projektowanie potraw wykorzystujących wspólne produkty |
Jak przeprowadzić wartościową akcję 29 września?
Dzień Ograniczania Strat i Marnowania Żywności nie powinien ograniczać się do publikacji grafiki w mediach społecznościowych.
Szkoła, firma, urząd lub organizacja mogą połączyć kampanię z konkretnym działaniem.
| Działanie | Sposób realizacji |
|---|---|
| Pomiar odpadów | ważenie przez jeden tydzień produktów trafiających do kosza |
| Przegląd lodówek | kontrola terminów i sposobu przechowywania |
| Warsztat kulinarny | przygotowanie posiłku z nadwyżek i resztek |
| Akcja edukacyjna | wyjaśnienie różnicy między dwiema datami na opakowaniu |
| Jadłodzielnia | promocja bezpiecznego dzielenia się żywnością |
| Zmiana w stołówce | wprowadzenie dwóch wielkości porcji |
| Audyt zakupów | porównanie zamówień z rzeczywistym zużyciem |
| Współpraca z bankiem żywności | ustalenie zasad regularnego przekazywania nadwyżek |
| Konkurs pomysłów | wybór najlepszego rozwiązania ograniczającego straty |
| Raport wyników | publikacja ilości uratowanej żywności oraz kolejnych celów |
Jak mierzyć rzeczywisty efekt?
Liczba wyświetleń publikacji nie jest miarą ograniczenia marnowania żywności.
Najważniejsze są wskaźniki pokazujące zmianę w ilości odpadów.
| Wskaźnik | Was zeigt es? |
|---|---|
| Kilogramy odpadów żywnościowych | rzeczywistą skalę problemu |
| Ilość odpadów na posiłek | możliwość porównywania różnych okresów |
| Udział nadprodukcji | skuteczność planowania |
| Ilość zwrotów z talerzy | dopasowanie porcji |
| Wartość wyrzuconej żywności | bezpośredni koszt |
| Ilość przekazanych nadwyżek | skalę redystrybucji |
| Liczba przecenionych produktów | działanie zapobiegające wyrzuceniu |
| Spadek odpadów po kampanii | trwałość uzyskanego efektu |
Najlepiej przeprowadzić pomiar przed działaniem, w jego trakcie oraz po kilku tygodniach. Pozwala to sprawdzić, czy zmiana była trwała.
Żywność ma większą wartość niż cena na paragonie
Jedzenie jest efektem pracy, wykorzystania ziemi, wody, energii, transportu i infrastruktury. Jego wartość nie kończy się na kwocie zapłaconej w sklepie.
29 września może być początkiem praktycznej zmiany: sprawdzenia domowych zapasów, ograniczenia nadmiernych zakupów, zmniejszenia porcji w stołówce lub rozpoczęcia pomiaru strat w firmie.
Najważniejsze jest jednak to, co wydarzy się po zakończeniu obchodów. Ograniczanie marnowania żywności powinno stać się codziennym procesem opartym na planowaniu, mierzeniu i poprawianiu sposobu gospodarowania produktami.
Źródła
- FAO – International Day of Awareness of Food Loss and Waste – oficjalna data, cel obchodów, Cel Zrównoważonego Rozwoju 12.3 oraz najnowsze dane FAO.
- Organizacja Narodów Zjednoczonych – Food Loss and Waste Reduction – informacje o międzynarodowych obchodach i rezolucji ONZ.
- UNEP – Bericht zum Lebensmittelabfallindex 2024 – metodologia i światowe dane dotyczące odpadów żywnościowych.
- UNEP – Die Welt verschwendet über 1 Milliarde Mahlzeiten pro Tag – 1,05 miliarda ton, podział między gospodarstwa domowe, gastronomię i handel oraz skutki środowiskowe.
- Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi – Nie marnuj żywności, żywność to wartość – dane dla Polski i zasada 4P.
- Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi – Żywność to wartość – polska kampania dotycząca niemarnowania żywności.
- Komisja Europejska – Date marking and food waste prevention – wpływ rozumienia dat na ograniczanie odpadów.
- EFSA – Data ważności żywności – różnica między oznaczeniami „należy spożyć do” i „najlepiej spożyć przed”.
- EFSA – Ograniczenie marnotrawienia żywności przez konsumentów – dane europejskie i działania możliwe do wdrożenia w gospodarstwach domowych.
- UNEP – UN and partners initiatives – rola FAO i UNEP oraz znaczenie obchodów 29 września.
Treść i grafika zostały przygotowane przy wsparciu narzędzi sztucznej inteligencji, a następnie zweryfikowane, zredagowane i zatwierdzone przez człowieka; odpowiedzialność redakcyjna za publikację ponosi IGTSF.
Podstawa prawna i odniesienie: art. 50 ust. 4 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 w sprawie sztucznej inteligencji, stosowany od 2 sierpnia 2026 r., oraz ustawa z 3 lipca 2026 r. o systemach sztucznej inteligencji, Dz.U. 2026 poz. 1003. Adnotacja stanowi także dobrowolny standard transparentności — przy rzeczywistej kontroli redakcyjnej nie każdy tekst wspierany przez AI podlega obowiązkowi indywidualnego oznaczenia.
